Cho‘lpon she’riyati maktab darsliklaridagina emas, balki yangi adabiy davralarda ham faol o‘qiladi va muhokama qilinadi.

U yoshlar uchun erkin fikr, milliy ruh va badiiy mahoratning birlashtirilishi ramziga aylangan.

Ta’lim tizimida

Cho‘lpon hayoti va ijodi 10-sinf adabiyot dasturida alohida bo‘lim sifatida o‘rganiladi.

Universitetlarda esa “Cho‘lpon ijodi” bo‘yicha maxsus kurslar va seminarlar olib boriladi.

Yosh ijodkorlar ovozi

Yosh shoirlar — Muhammad Yusuf maktabi vakillaridan tortib, zamonaviy eksperiment shoirlarigacha — Cho‘lpondan ohang va ramz darslarini olishadi.

Bir necha yosh yozuvchilar Cho‘lpon “Kecha va kunduz” romanining davomini badiiy tasavvur qilishga uringan.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

So‘nggi 30 yil ichida xorij universitetlarida Cho‘lpon ijodi bo‘yicha o‘nlab dissertatsiyalar yoqlandi.

Ayniqsa Turkiya, Qozog‘iston va Tatariston olimlari uni Turkiston jadidchiligining markaziy figurasi sifatida o‘rganmoqda.

Xorijiy tarjimalar

“Kecha va kunduz” 2019-yilda inglizchaga to‘liq tarjima qilingan va Kolumbiya universiteti nashriyotida chop etilgan.

Turk va fors tillarida esa she’rlar to‘plamlari alohida-alohida nashr etilgan.

• Tarjima tillari:5+
• Xorijiy dissertatsiyalar:30+
• Xalqaro nashrlar:20+

Xalqaro konferentsiyalar

Har ikki yilda bir marta Toshkent yoki Istanbulda “Cho‘lpon va Turkiston jadidchiligi” konferentsiyasi o‘tkaziladi.

2025-yilgi anjumanga 12 davlatdan tadqiqotchilar ishtirok etgan.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Toshkent shahar hokimligi tomonidan Sayron ko‘li suvining yangi laboratoriya tahlili e‘lon qilindi. Mutaxassislar yozgi mavsumda bu yerda cho‘milish xavfsiz bo‘lishi mumkinligini ma‘lum qilishdi — bu ko‘p yillardan beri eshitilgan birinchi shunday xabar.

Tahlil natijalariga ko‘ra, suvdagi mikrobiologik ko‘rsatkichlar Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining tavsiyalariga muvofiq yaroqli darajada. Bu — keyingi yillardagi tozalash ishlarining birinchi ko‘zga ko‘rinarli natijasi.

Tekshiruvlar 2026-yilning aprel oyidan boshlab har ikki haftada bir marta ko‘lning yetti turli nuqtasidan olingan namunalar asosida o‘tkazib kelinmoqda. Toshkent kommunal xizmatlar boshqarmasi ma‘lumotiga ko‘ra, hozircha barcha o‘lchovlar belgilangan me‘yorlardan past chiqayotir.

Eslatib o‘tamiz, so‘nggi o‘n yil ichida ko‘l asosan suzish va yaqinlashish taqiqlangan zona maqomida bo‘lib kelgan edi. Hozir esa shahar hokimligi yozning ikkinchi yarmidan ko‘lda nazorat ostida cho‘milish maydonchalarini ochish g‘oyasini muhokama qilmoqda.

Tahlil natijalari nimani ko‘rsatdi?

Mutaxassislar suvning 12 ta asosiy ko‘rsatkichini o‘rganib chiqdi. Quyidagi parametrlar bo‘yicha natijalar olindi:

Eng muhim natija — kolibakteriyalar miqdori 100 ml suvga 12 ta koloniya tashkil etgan, bu Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti belgilagan 500 ko‘rsatkichdan ancha past. Bu raqam Yevropa ittifoqining "yuqori sifat" toifasiga mos keladi.

Shu bilan birga, mutaxassislar tomonidan suvning shaffofligi ham o‘lchangan. Sayron ko‘lida Secchi diski yordamida olib borilgan o‘lchov 2.3 metr chuqurlikni ko‘rsatdi — bu o‘tgan yilgi 1.1 metrlik natijaga nisbatan ikki barobar yaxshilanish.

• pH darajasi:7.4 — me‘yorda
• Kislorod miqdori:8.2 mg/L — yuqori
• Mikrobiologik holat:Yaroqli
• Og‘ir metallar:Aniqlanmadi
• Loyqalik (turbidity):1.8 NTU — past
• Harorat (5-may):21.4 °C

Mutaxassislar nima deydi?

Ekologiya sohasi vakillarining fikricha, bu natijalar so‘nggi uch yil ichida olib borilgan tozalash va aeratsiya tizimlari o‘rnatilishi natijasidir. Ko‘l tubidan jami 14 ming kubometrga yaqin loyqa va organik cho‘kma chiqarib tashlangan.

Toshkent davlat texnika universiteti dotsenti Nargiza Karimova ta‘kidlashicha, kichik o‘lchamli ko‘llar uchun bunday tezkor tiklanish kam uchraydi: "Odatda shahar ichidagi suv havzalari tiklanishi uchun 8–10 yil kerak bo‘ladi. Sayronda bu jarayon tezroq kechmoqda, chunki suv almashinuvi nasoslar yordamida sun‘iy ravishda jadallashtirilgan."

Shu bilan birga, ba‘zi olimlar ehtiyotkorlikka chaqirmoqda. Ular yozning eng issiq oylarida — iyul va avgustda — suv haroratining 28 °C dan oshishi mavjud baliq populyatsiyasi va suv o‘tlari muvozanatiga ta‘sir qilishi mumkinligini eslatib o‘tdi.

Foto galereya

6 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Sayron ko‘li tongdagi sokin manzarasi — 28-may, 2026.Yangi o‘rnatilgan aeratsiya tizimi suvga kislorod yetkazib bermoqda.Ko‘l atrofidagi yashil hudud — yangi piyodalar yo‘lakchasi.Sohildagi yangi yog‘och pirslar (pier) dam oluvchilarni kutmoqda.Laboratoriya namunalari — har 12 soatda yangilanmoqda.+20yana suratlar

Ko‘lning qisqa tarixi

Sayron ko‘li XX asrning 60-yillarida sun‘iy ravishda bunyod etilgan. O‘sha davrda u Toshkentliklar uchun asosiy dam olish maskaniga aylangan. Sohilda kichik plyaj, qayiqlar prokati va bolalar uchun maydonchalar tashkil etilgan edi.

90-yillarning oxiriga kelib, suv almashinuvi to‘xtab, kanalizatsiya tarmoqlaridan oqib kelayotgan iflos suvlar tufayli ko‘l holati keskin yomonlashdi. 2000-yillarda esa cho‘milish butunlay taqiqlangan, suv o‘simliklari va loyqaning haddan tashqari ko‘payishi natijasida ko‘l qisman botqoqlikka aylana boshlagan.

2023-yildan boshlangan rekonstruksiya doirasida sohil hududi qaytadan loyihalashtirildi: yangi piyodalar yo‘lakchalari, yoritish tizimi va kichik kafelar paydo bo‘ldi. Bugungi kunda ko‘l atrofi shahar aholisi uchun eng ommabop sayr maskanlaridan biriga aylangan.

Xulosa

Agar tendensiya saqlanib qolsa, 2026-yilning iyun oyidan boshlab ko‘lda rasmiy ravishda cho‘milish ruxsat etilishi kutilmoqda. Shahar hokimligi ayni paytda cho‘milish maydonchalari, qutqaruvchilar posti va kiyim almashtirish kabinalarini o‘rnatish ishlarini ko‘rib chiqmoqda.

Mutaxassislar fuqarolarni keyingi monitoring natijalarini kutib turishga va rasmiy ruxsatdan oldin ko‘lga tushmaslikka chaqirdi. Suv haroratiga qarab tahlillar har hafta yangilanib boriladi va barcha natijalar ochiq portalda e‘lon qilinadi.

Toshkentning g‘arbiy va shimoliy hududlarini bog‘laydigan yangi metro liniyasi qurilishi rasman boshlandi. Loyiha doirasida shahar yer osti tarmog‘iga 11 ta yangi bekat qo‘shiladi va metro tarmog‘ining umumiy uzunligi 18.7 kilometrga oshadi.

Hokimlik ma‘lumotiga ko‘ra, qurilishning birinchi bosqichi 2026-yilning oktyabridan boshlanadi va loyiha to‘liq 2029-yilning oxiriga qadar yakunlanishi rejalashtirilgan.

Yangi yo‘nalish poytaxtning eng tig‘iz transport tugunlari — Beruniy, Chilonzor va Yangihayot tumanlari orasida yo‘lovchilar tashishni sezilarli yengillashtirishi kutilmoqda.

Yangi yo‘nalish va bekatlar

Liniya "Chig‘atoy" bekatidan boshlanib, "Yangi Toshkent" turar joy massivigacha cho‘ziladi. Quyidagi bekatlar bunyod etiladi:

Bekatlarning aksariyati zamonaviy arxitektura ko‘rinishida — har biri shahar tarixining ma‘lum bir davriga bag‘ishlangan dizayn olib yuradi. Ikki bekat ("Yangi Toshkent" va "Beruniy markaz") esa er osti emas, balki er usti versiyasida bo‘ladi.

Loyihada Yevropa metrolari uchun keng tarqalgan platforma eshiklari ham qo‘llaniladi — bu xavfsizlikni oshiradi va konditsionerlash imkonini beradi.

Moliyalashtirish va texnologiya

Loyihaning umumiy qiymati 1.6 milliard AQSh dollari deb baholanmoqda. Mablag‘ning bir qismi Osiyo taraqqiyot banki, qolgani esa davlat byudjeti hisobiga sarflanadi. Hozirgi kunda loyihaga 12 ta xalqaro pudratchi kompaniya ishtirok etishga taklif etilgan.

Yangi liniyada hozir Yevropada ishlatilayotgan avtomatik (haydovchisiz) poyezdlar qo‘llanilishi rejalashtirilgan. Bu Toshkent uchun mutlaqo yangi yechim bo‘lib, mintaqada birinchilardan bo‘ladi.

Texnik xizmat ko‘rsatish va boshqaruv markazi alohida joyda — Yangihayot tumanida quriladi va u butun yangi tarmoqning yuragi vazifasini bajaradi.

Foto galereya

6 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Yangi liniya bekatlaridan birining 3D vizualizatsiyasi.Tunnel qazish ishlari uchun olib kelingan TBM mashinasi.Platforma eshiklari Yevropa standartiga muvofiq o‘rnatiladi.Beruniy markaz bekati er usti dizayni.Yangi liniya kechqurun yoritish tizimi konsepti.+20yana suratlar

Shahar uchun ta‘sir

Mutaxassislarning hisob-kitobiga ko‘ra, yangi liniya ishga tushgach Toshkentning markaziy qismidagi avtomobil tirbandligi 15–20 foizga kamayishi mumkin. Bu, ayniqsa, ertalabki va kechki soatlarda sezilarli bo‘ladi.

Bundan tashqari, yangi bekatlar atrofida zamonaviy savdo-xizmat ko‘rsatish hududlari, piyodalar zonalari va velosiped yo‘laklari rivojlanishi rejalashtirilgan.

Markaziy bank Boshqaruvi navbatdagi yig‘ilishida asosiy foiz stavkasini 14% darajasida saqlab qolish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Bu — regulyatorning ketma-ket beshinchi qarori bo‘lib, stavka 2025-yil oxiridan beri o‘zgarmay kelmoqda.

Bayonotda inflyatsion bosim biroz pasayganligi, biroq narxlar dinamikasi hali ham regulyator kutgan koridordan yuqori bo‘lib turganligi qayd etildi.

Tahlilchilar bu qarorni kutilgan deb baholashmoqda — so‘nggi haftalarda bozor ishtirokchilari aynan stavkaning saqlanib qolishini prognoz qilgan edi.

Qaror sabablari

Regulyator may oyida yillik inflyatsiya 9.8% darajasida shakllanganini eslatib o‘tdi. Bu aprel oyiga nisbatan 0.3 foiz punktiga past, ammo Markaziy bankning o‘rta muddatli maqsadi — 5% dan ancha yuqori.

Bayonotda asosiy xavf sifatida kommunal tariflarning prognoz qilingan ko‘tarilishi, hamda jahon energiya bozorlaridagi noaniqlik ko‘rsatilgan.

Shu bilan birga, oziq-ovqat narxlari mavsumiy ravishda barqarorlashayotgani, importning kengayayotgani esa bosimni kamaytiruvchi omillar sifatida qayd etilgan.

Iqtisodga ta‘siri

Stavka o‘zgarmagani sababli, banklarning kredit shartlari ham qisqa muddatda jiddiy o‘zgarmasligi kutilmoqda. Ipoteka va iste‘mol kreditlari foizlari yuqori darajada qoladi.

Aksincha, depozit egalari uchun yangi xabar yo‘q — bank omonatlari bo‘yicha foizlar ham hozirgi darajada saqlanib turadi. Tahlilchilar bu vaziyat tejamkorlikni rag‘batlantirib turishini ta‘kidlamoqda.

Qarorning so‘mning rasmiy ayirboshlash kursiga ta‘siri sezilarli emas: e‘lon kuni so‘m AQSh dollariga nisbatan 0.1 foizga mustahkamlandi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Markaziy bank binosi tashqi ko‘rinishi.Toshkent moliya markazi panoramasi.Banklararo bozor monitoringi.+20yana suratlar

Kelgusi qadamlar

Markaziy bank stavkani pasaytirish to‘g‘risidagi qarorni 2026-yilning to‘rtinchi choragidan oldin ko‘rib chiqishi dargumon. Regulyator aniq inflyatsiya pasayishi va talab darajasining barqarorlashishini kutadi.

Navbatdagi stavka bo‘yicha yig‘ilish 2026-yilning 18-iyulida o‘tkaziladi. Tahlilchilar ko‘pchiligi yana saqlash qarori chiqishini taxmin qilmoqda.

Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Yunusov — adabiyot tarixida “Cho‘lpon” taxallusi bilan tanilgan. U yangi o‘zbek she’riyatining asoschilaridan biri, dramaturg, tarjimon va publitsist sifatida o‘ziga xos maktab yaratdi.

Cho‘lpon hayoti — milliy uyg‘onish va sovet qatag‘onining keskin to‘qnashgan davriga to‘g‘ri keldi. Bu yo‘lda u o‘z davrining eng nozik va eng jasur ovozlaridan biriga aylandi.

Bolalik va ilk ta’lim

Cho‘lpon Andijonning savdogar oilasida tug‘ildi. Otasi Sulaymonqul ham she’r yozar, kitob to‘plar edi. Bu uyda mumtoz adabiyot va diniy ilmlar muhiti hukmron edi.

Avval eski maktabda, so‘ng madrasada o‘qigan yosh Abdulhamid arab, fors tillarini puxta o‘zlashtirdi. Keyinroq rus-tuzem maktabida rus tilini ham mukammal o‘rgandi.

• Tug‘ilgan yil:1897
• Vafot etgan yil:1938
• Oqlangan yil:1956
• Asosiy taxallusi:Cho‘lpon

Jadid harakatiga qo‘shilishi

1914-yildan boshlab Cho‘lpon Toshkentga kelib, Munavvar qori, Behbudiy va boshqa jadid yetakchilari bilan tanishadi. Uning ilk she’rlari aynan shu davrda matbuotda chiqa boshlaydi.

Yosh shoir tezda jadid matbuotining faol qalami sifatida tanildi. “Sadoyi Turkiston”, “Turkiston viloyatining gazeti” sahifalarida uning maqolalari va she’rlari muntazam bosildi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Soya ostidagi yillar

1920-yillarning oxiridan Cho‘lpon ustidan tazyiq kuchaydi. “Millatchi” va “burjua shoiri” tamg‘alari uning kitoblarini bosishni to‘xtatib qo‘ydi.

1937-yilning iyulida hibsga olindi va 1938-yil 4-oktyabrda otib o‘ldirildi. Faqat 1956-yilda oqlangan; ijodi esa uzoq yillar “taqiqlangan adabiyot” qatorida qoldi.

Andijon XIX asr oxirida ham Farg‘ona vodiysining yirik savdo va madaniyat markazi edi. Aynan shu shahar bo‘lajak shoirga birinchi ilhom manbai bo‘ldi.

Bolaligini eslash — Cho‘lpon ijodida tez-tez uchraydigan mavzu. U “tongdagi sokin ko‘chalar”, “bobomning kitob javoni” kabi obrazlarni she’riyatga olib kirdi.

Oila kutubxonasi

Otasi Sulaymonqulning shaxsiy kitob to‘plami yosh Abdulhamid uchun maktab bo‘ldi. Bu yerda Navoiy, Bedil, Fuzuliy devonlari yonida fors mumtoz adabiyoti namunalari ham bor edi.

Cho‘lponning ilk taqlidiy she’rlari aynan shu javondan olingan kitoblardan ilhomlangan. Bu davrdagi mashqlari hozir ham arxivlarda saqlanadi.

Maktab va madrasa

Eski maktabdan keyin u Andijondagi madrasaga o‘qishga kiradi. Bu yerda mantiq, balog‘at va arab grammatikasi bo‘yicha chuqur bilim oladi.

1908-yilda rus-tuzem maktabiga o‘tadi. Bu qadam — bo‘lajak jadid ziyolisining yangi dunyoga ochilgan birinchi darchasi edi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Jadidchilik — XX asr boshida Markaziy Osiyoda kechgan ma’rifatparvar harakat. Uning maqsadi millatni ilm, matbuot va yangi adabiyot orqali uyg‘otish edi.

Cho‘lpon bu harakatning shoiri bo‘ldi. Uning she’rlari mitinglarda o‘qildi, gazeta sahifalarida targ‘ib qilindi, yoshlar yod oldi.

Adabiy harakatning yetakchisi

1917–1924-yillarda Cho‘lpon Toshkentdagi jadid matbuotining eng faol qalami edi. U “Ishtirokiyun”, “Turkiston”, “Qizil bayroq” gazetalarida ishladi.

Bu davrda yozgan “Uyg‘onish”, “Vatan”, “Qor qo‘yning” kabi she’rlari aslida butun bir avlodning manifesti bo‘ldi.

Fitrat va Qodiriy bilan

Cho‘lpon Fitrat bilan adabiy va publitsistik faoliyatda yelkadosh edi. Bir necha to‘plamlarni birgalikda nashr qildi.

Abdulla Qodiriy bilan esa adabiy bahslar va ijodiy yondashuvlardagi farqlar bo‘lib turdi, ammo ikkalasi ham yangi o‘zbek prozasi va she’riyatining poydevoriga g‘isht qo‘ydi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

“Uyg‘onish” to‘plamida mumtoz aruz vaznidan voz kechmagan, ammo erkin ohang va yangi obrazlar olamiga eshik ochgan she’rlar to‘plangan.

Bu kitob millat, ozodlik, sevgi va tabiat mavzularini bir-biriga bog‘lab, butun avlod uchun adabiy manifestga aylandi.

Tarkibi va asosiy mavzular

To‘plamga 60 ga yaqin she’r kirgan. Asosiy mavzular — uyg‘onish, hurriyat, Vatan, ona, ayol va tabiat.

Cho‘lpon bu yerda birinchi marta sof xalq tilini, jonli o‘zbek nutqini she’rga olib kirdi.

Adabiyotshunoslarning bahosi

Adabiyotshunos Begali Qosimov yozgan edi: “Uyg‘onish — XX asr o‘zbek she’riyatining tug‘ilish guvohnomasidir.”

Bugungi kunda to‘plamning to‘liq matni qayta nashr etilgan va maktab dasturlariga kiritilgan.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

“Buloqlar” — Cho‘lponning to‘rt yil ichida yozgan eng sara she’rlari yig‘indisi. Bu yerda ramziylik va musiqaviylik kuchaydi.

To‘plamdagi “Go‘zal”, “Buzilgan o‘lkaga”, “Halq” kabi she’rlar keyinchalik mumtoz namunaga aylandi.

Yangi uslub belgilari

Bu to‘plamda Cho‘lpon yevropacha she’r turlari — sonet, ballada elementlarini o‘zbek poeziyasiga uyg‘unlashtirib kiritdi.

Misralardagi ravonlik, qofiyaning yangiligi va ohangdorlik — ko‘pchilik shoirlar uchun namuna bo‘ldi.

Birinchi tanqid to‘lqini

“Buloqlar” chiqqach, rasmiy tanqid uni “milliy g‘amgin shoir” deb atadi. Bu — kelajakdagi qatag‘onning birinchi belgisi edi.

Shunga qaramay, kitob qisqa vaqt ichida yoshlar orasida juda ommalashdi va o‘qib bo‘lmas darajada eskirib ketdi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

“Tong sirlari” — sarlavhasidan boshlab ramziy ma’nolarga to‘la. Tong — uyg‘onish, sir — millatning ichki dardi va orzusi.

Bu to‘plam Cho‘lpon ijodida jadid romantikasi va modernistik tafakkurning eng yetuk uyg‘unligi sifatida baholanadi.

Ramz va obraz tizimi

Tong, shabnam, gul, qush, kuy — bularning hammasi shoir uchun millat ruhining ichki holatini ifodalovchi vositalar.

Cho‘lpon ramz orqali rasmiy tsenzurani chetlab o‘tib, o‘z xalqi haqida og‘ir haqiqatlarni aytishga muvaffaq bo‘ldi.

Taqiq va qayta nashr

“Tong sirlari” keyingi yillarda “zararli” deb topilib, qayta nashri to‘xtatildi va kitob fondlardan olib tashlandi.

Faqat 1991-yildan keyin to‘plam to‘liq holida o‘quvchilarga qayta yetkazildi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

1934-yilda nashr etilgan “Kecha” qismi shoirning prozada ham mahoratli ekanini ko‘rsatdi. Asarning ikkinchi qismi — “Kunduz” yo‘qolib ketdi.

Roman Zebi obrazi orqali Turkiston jamiyatining murakkab ijtimoiy hayotini, ayol taqdirini, mustamlaka tuzumini tahlil qiladi.

Syujet va qahramonlar

Asar markazida — qishloqdan shaharga keluvchi Zebi va uning atrofidagi ziyolilar, amaldorlar va oddiy odamlar turadi.

Cho‘lpon bu yerda psixologik tahlil, ichki monolog va kinematografik tasvir kabi yangi badiiy vositalardan keng foydalanadi.

“Kunduz”ning yo‘qolishi

Romanning ikkinchi qismi 1937-yildagi tintuv vaqtida olib ketilgan va keyin izi yo‘qolgan deb hisoblanadi.

So‘nggi yillarda Rossiya arxivlarida ba’zi parchalar topilgani haqida xabarlar bor — ammo to‘liq matn topilmagan.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Cho‘lpon Shekspirning “Hamlet”, “Yuliy Sezar”, Pushkinning “Dubrovskiy”, Gogolning “Revizor” va Lohutiy she’rlarini o‘zbek tiliga o‘girdi.

Bu tarjimalar ko‘pincha asl manbadan emas, rus tilidagi qayta tarjimadan amalga oshirilgan bo‘lsa-da, badiiy darajasi yuqori baholanadi.

“Hamlet” va o‘zbek sahnasi

1934-yilda Cho‘lponning “Hamlet” tarjimasi asosida Toshkentda spektakl qo‘yildi. Bu — o‘zbek teatri tarixidagi katta hodisa bo‘ldi.

Tarjima tili shu darajada jonli ediki, kelgusi avlod tarjimonlari uni etalon sifatida ko‘rishdi.

Tarjima uslubi

Cho‘lpon ma’no aniqligi bilan birga ohang va musiqaviylikni saqlashga harakat qildi. Bu yondashuv keyinchalik “Cho‘lpon maktabi” deb ataladigan tarjima an’anasini shakllantirdi.

Ayniqsa, Pushkinning lirik she’rlari tarjimasi o‘zbek o‘quvchisi uchun ona tilida yozilgandek tabiiy chiqdi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

1920-yillarda Cho‘lpon Hamza, Mannon Uyg‘ur va boshqa teatr arboblari bilan yelkama-yelka ishladi. U bir necha pyesalar va sahna asarlari yozdi.

Uning sahna ishi — “Yorqinoy”, “Cho‘ri” kabi asarlari xalq orasida katta shuhrat qozondi.

“Yorqinoy” pyesasi

“Yorqinoy” — Turkiston ayolining og‘ir taqdiri haqida. Asar 1925-yilda yozilib, o‘sha yili sahnaga qo‘yilgan.

Spektakl jadid teatrining bosh repertuariga aylandi va Cho‘lponga keng mashhurlik keltirdi.

Rejissyorlik tajribasi

Cho‘lpon bir muddat Samarqand va Toshkentdagi teatrlarda adabiy emakdosh sifatida ishlagan. U pyesalar tahriri va sahna nutqi bo‘yicha aktyorlarni o‘qitgan.

Bu tajriba uning prozaik asarlaridagi dialog mahoratiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Cho‘lpon va Fitrat 1917–1937-yillar oralig‘ida deyarli barcha muhim madaniy loyihalarda birga ishladilar.

Ular birgalikda gazeta tahrir qildilar, teatr trupasini boshqardilar va talabalarga dars berdilar.

Ijodiy ittifoq

Fitratning falsafiy chuqurligi va Cho‘lponning lirik nafosati o‘zaro to‘ldirib turardi. Ko‘plab adabiy bahslar aynan ularning suhbatlarida pishirilgan.

Ular birga “Chig‘atoy gurungi” kabi adabiy to‘garaklarda ish olib bordi va yangi avlod yozuvchilarini tarbiyaladi.

Bir qatag‘on, ikki taqdir

Ikkalasi ham 1937-yilda hibsga olindi va 1938-yilning oktyabr oyida otib o‘ldirildi. Ularning ishi bir kuni — 4-oktyabrda yakunlandi.

Bugun Toshkent ko‘chalarida ikkala shoirning ham nomi yodgorliklar va ko‘chalar nomida saqlanmoqda.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

1937-yilning iyul oyida Cho‘lpon Toshkentda hibsga olindi. Tergov hujjatlarida unga “millatchi-aksilinqilobchi tashkilot a’zosi” degan ayb qo‘yildi.

Aslida hech qanday isbot yo‘q edi — barcha “guvohliklar” o‘sha davrda majburlab olingan ko‘rsatmalardan iborat edi.

Tergov va sud

14 oy davom etgan tergov mobaynida Cho‘lpon turli tazyiqlarga uchradi. Lekin u o‘zga jadidlar ustidan ko‘rsatma berishdan bosh tortdi.

1938-yil 4-oktyabrda “uchlik”ning qarori bilan otib o‘ldirildi. Jasad qaerga ko‘milgani bugungacha aniq emas.

• Hibs sanasi:1937-yil iyul
• Otib o‘ldirilgani:1938-yil 4-oktyabr
• Oqlangani:1956

Oqlanish va xotira

1956-yilda Cho‘lpon to‘liq oqlandi. Lekin uning kitoblari faqat 1980-yillarning oxirida keng o‘quvchiga qayta yetib bordi.

Bugun 4-oktyabr O‘zbekistonda “Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni” sifatida nishonlanadi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

1956-yildagi qaror nazariy jihatdan shoir nomini tikladi, ammo amalda uning asarlari uzoq vaqt nashr qilinmadi.

Faqat 1968-yilda kichik she’rlar to‘plami chiqarildi. Keng qamrovli qayta tiklanish esa qayta qurish davriga to‘g‘ri keldi.

Qayta nashrlar to‘lqini

1987–1991-yillar oralig‘ida Cho‘lponning “Bahor edi, ko‘klam edi”, “Yana oldim sozimni” to‘plamlari chiqarildi.

Bu davrda “Sharq yulduzi”, “Yoshlik” jurnallarida shoirga bag‘ishlangan o‘nlab maqolalar bosildi.

Andijonda muzey

Cho‘lpon nomidagi muzey 1997-yilda Andijonda ochildi. Bu yerda shoirning shaxsiy buyumlari va qo‘lyozmalari saqlanadi.

Har yili 4-oktyabrda muzey atrofida xotira tadbirlari o‘tkaziladi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Cho‘lponning she’riyati — eski va yangining badiiy sintezi. U Navoiy maktabi shogirdi sifatida boshlanib, modernist shoir sifatida yetukladi.

Tadqiqotchilar uning uslubida fors mumtoz adabiyoti, rus simvolizmi va turk yangi she’riyati ta’sirini ko‘rishadi.

Vazn va qofiya yangiliklari

Cho‘lpon barmoq vaznidan keng foydalandi va erkin she’rga ham birinchi murojaat qilgan o‘zbek shoirlaridan biri bo‘ldi.

Uning qofiyalarida — “ko‘zlarim — so‘zlarim”, “tongdir — yongdir” kabi musiqaviy juftliklar uchraydi.

Obraz tizimi

Asosiy obrazlar — tong, shabnam, gul, qush, sham va kuy. Bularning har biri millat, ozodlik, ayol va ijod ramzi sifatida ko‘rinadi.

Bu obraz tizimi kelgusi avlodlar — Usmon Nosir, Maqsud Shayxzoda, hatto Cho‘lpon ijodi bilan tanish bo‘lgan Abdulla Oripovgacha ta’sir qildi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

“Vatan” so‘zi Cho‘lpon she’rlarida 200 dan ortiq marta uchraydi. Bu — o‘sha davr o‘zbek she’riyatida rekord ko‘rsatkich.

Lekin shoir Vatan haqida gapirganda ko‘pincha sodda pafosga emas, balki ichki og‘riq va umidning nozik uyg‘unligiga murojaat qiladi.

Vatan ramzlari

Cho‘lpon she’riyatida Vatan ko‘pincha “buzilgan o‘lka”, “tunda yotgan ona”, “zanjirli gul” obrazlarida namoyon bo‘ladi.

Bu obrazlar mustamlakachilik sharoitidagi millatning ahvolini ifodalashga xizmat qildi.

Umid va kelajak

Shu bilan birga, shoir hech qachon tushkunlikka tushmaydi. Har bir og‘ir she’r oxirida tong, uyg‘onish, ozodlik haqida bir misra paydo bo‘ladi.

Bu jihat Cho‘lpon ijodini boshqa qatag‘on qurbonlari ijodidan farq qiluvchi asosiy belgi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

“Go‘zal”, “Sevgi qissasi”, “Yorqinoy”, “Kecha va kunduz” — Cho‘lpon ijodida ayol mavzusi markaziy o‘rin tutadi.

Bu obrazlar bir vaqtning o‘zida ham shaxsiy, ham ijtimoiy ma’no kasb etadi.

“Go‘zal” she’ri

Cho‘lponning “Go‘zal” she’ri — o‘zbek she’riyatida ayol go‘zalligini falsafiy darajada kuylash an’anasini boshlab berdi.

Bu she’r bugun ham maktab darsliklari va akademik xrestomatiyalarda qatnashadi.

Zebi — yangi avlod qahramoni

“Kecha va kunduz” romanidagi Zebi — sovet davridagi yangi o‘zbek nasrida birinchi mustaqil fikrli ayol qahramonlardan biri.

Uning fojiali taqdiri butun bir avlodning og‘ir tarixini ifoda etadi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Aynan o‘sha yillarda Yevropada Bodler, Rilke, Blok kabi shoirlar yangi simvolik tilni ishlab chiqayotgan edi.

Cho‘lpon bu jarayonlardan bevosita boxabar bo‘lib, o‘zbek adabiyotiga simvolik she’riyat poetikasini olib kirdi.

Tashqi ta’sirlar

Rus simvolizmi, turk yangi she’riyati va fors mumtoz an’anasining sintezi — Cho‘lpon uslubining poydevoridir.

Lekin u hech qachon shunchaki “taqlid qilmadi” — har bir uslubni o‘zbek tabiati va madaniyatiga moslab qayta yaratdi.

Modernist meros

Cho‘lpondan keyingi avlod — Usmon Nosir, Oybek, Hamid Olimjon ijodida ham modernist tendentsiyalar Cho‘lpon ta’sirida shakllandi.

Bugungi o‘zbek she’riyatidagi erkinlik va eksperiment ruhi ham asosan shu yo‘ldan oziq oladi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

2023-yilda Toshkentdagi “Adabiy meros” arxividan 40 ga yaqin oldin nashr etilmagan she’rlar topildi.

Bu qo‘lyozmalar — Cho‘lponning 1929–1935-yillardagi yashirin ijodiga oid qimmatli manba hisoblanadi.

Topilmalar tarkibi

Asosiy topilmalar orasida — uchta yangi she’r tsikli, ikkita maqola va tarjima parchalari bor.

Hammasi alohida papkada, “maxsus saqlanuvchi materiallar” deb belgilangan holda turgan.

Nashr rejasi

O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi bu materiallarni ilmiy izohlar bilan birga to‘liq nashr qilish ustida ishlamoqda.

Rejaga ko‘ra, birinchi jild 2026-yilning oxirigacha o‘quvchilarga taqdim etiladi.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar

Muzey 1997-yilda Cho‘lpon tug‘ilgan uy o‘rnida ochildi. Binoning asl ko‘rinishi imkon qadar tiklangan.

Bu yerda 3000 dan ortiq eksponat saqlanadi: kitoblar, surat, maktublar va shaxsiy buyumlar.

Ekspozitsiya zalları

Birinchi zal — bolalik va madrasaga bag‘ishlangan. Bu yerda Cho‘lponning maktab daftarlari qayta tiklangan ko‘rinishda turadi.

Ikkinchi zal — jadidchilik davri, uchinchi zal — qatag‘on va xotira mavzulariga ajratilgan.

• Ochilgan yili:1997
• Eksponatlar soni:3000+
• Yillik mehmonlar:50 000+

Tashrif buyurish

Muzeyga har yili 50 mingdan ortiq mehmon, jumladan, xorijiy adabiyotshunoslar tashrif buyuradi.

Bilet narxi ramziy, talabalarga bepul. Maxsus ekskursiyalar oldindan buyurtma qilinishi mumkin.

Foto galereya

4 ta surat — kattalashtirish uchun bosing

Abdulhamid Cho‘lpon portreti.Cho‘lpon kitoblari — milliy kutubxona fondi.Shoir qo‘lyozmalaridan parcha.+20yana suratlar